უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამფუძნებლის, ჰუმანიტარული მეცნიერების თითქმის ყველა დარგში თავისი წვლილის შემტანის, აკადემიკოს აკაკი შანიძის ქალიშვილს, 84 წლის მზექალა შანიძეს ქართული საზოგადოება საკმაოდ კარგად იცნობს.

აკაკი შანიძის ოჯახში ხშირად იყრიდნენ თავს უნივერსიტეტის დამაარსებლები და პატარა ბავშვს მათი მსჯელობა თუ საუბარი ხშირად ესმოდა. მას დღესაც ახსოვს ბევრი იმდროინდელი ამბავი. გარდა საკუთარი სამეცნიერო ღვაწლისა, ქალბატონ მზექალა შანიძეს ,,მოარულ ლეგენდად” ყოფნაც ჰმატებს იმ ხიბლს, რაც განსაკუთრებით დღევანდელი თაობის დასაფასებელია. მართალია, ბატონი აკაკი შანიძე ამბების მოყოლით ნაკლებად ანებივრებდა შვილებს, მაგრამ იმდროინდელი სამყაროს აღქმის დარად შემორჩენილ მეხსიერებას კვლავაც შეუძლია გაგვიზიაროს ის წარსული შთაბეჭდილებანი, რომელიც ჩვენს ისტორიას კიდევ რამდენიმე ფურცელს სძენს. სწორედ ამ მიზნით ვესტუმრეთ ქალბატონ მზექალა შანიძეს და რამდენიმე კითხვით მივმართეთ.

თანამედროვე გლობალიზაციის ეპოქაში, მაშინ, როცა საქართველოს საზღვრები გაიხსნა გლობალიზაციის პროცესისთვის, თქვენი აზრით, განიცადა თუ არა ქართულმა სალიტერატურო და ქართველურმა სამეტყველო ენებმა რაიმე ცვლილება. ... და თუკი ეს ასეა, თქვენი აზრით, რა ცვლილებებზე შეიძლება საუბარი და როგორ უნდა დავიცვათ ქართული ენის სიწმინდე?

როდესაც ქართული ენის სიწმინდეზე საუბრობენ, ჩემი აზრით, ზოგჯერ, ცოტა ვიწროდ ესმით ეს საკითხი. სინამდვილეში იგი ძალიან რთულ პროცესებთან არის დაკავშირებული.

დღეს გლობალიზაციის პროცესი მიმდინარეობს. კულტურულ, მეცნიერულ დონეზე და, საზოგადოდ, ყველა დარგში კონტაქტები სულ უფრო მჭიდრო ხდება. ეს, რა თქმა უნდა, ნებისმიერ ენაში ძალიან ბევრ ცვლილებას იწვევს. ტექნიკურმა პროგრესმა და ეკონომიკური გლობალიზაციის პროცესმა ქართულ ენაში, ისე, როგორც ევროპის მრავალ ენაში, ძალიან ბევრი ინგლისური შემოიტანა. როგორ უნდა შევხედოთ ჩვენ ამ პროცესს? მოგვწონს თუ არ მოგვწონს? საქმე ის გახლავთ, რომ დედამიწის ზურგზე არ არსებობს ენა, რომელშიც სხვა ენიდან შემოსული სიტყვები და გამოთქმები არ იყოს. საუბარია იმაზე, რა დოზით შემოდის უცხო სიტყვა ენაში და რამდენად არის ეს საჭირო?

კომპიუტერიზაციის ეპოქაში ხალხი სხვადასხვაგვარად მოიქცა. მრავალ ქვეყანაში შემოვიდა ინგლისური ტერმინოლოგია, ზოგიერთმა ქვეყანამ მოახერხა ამ ტერმინოლოგიის მთლიანად თავის ენაზე გადატანა. როდესაც მეცნიერებაზეა საუბარი და ისმის კითხვა რა ენაზე უნდა დაიწეროს? რა ენაზე უნდა დაიბეჭდოს? ამ შემთხვევაში ისევ უცხო ენების საკითხი დგება.

რამდენიმე ხნის წინ ერთი ასეთი საინტერესო ინფორმაცია წავიკითხე: ენათმეცნიერები წერდნენ, რომ, გერმანიაში სხვადასხვა დარგებში სხვადასხვა დოზით იყენებენ ინგლისურ ენას: ფიზიკოსების 98% წერს ინგლისურად, ხოლო ჰუმანიტარები და იურისტები ყველაზე ნაკლებად წერენ ამ ენაზე... როდესაც ენის სიწმინდეზეა საუბარი, არ იგულისხმება მხოლოდ გრამატიკული წესების დაცვა. ენის სიწმინდის შენარჩუნება, ამ ეპოქაში, როდესაც ასეთი ძლიერი დაწოლაა, არ არის დამოკიდებული მხოლოდ ენათმეცნიერთა სურვილებზე და არც მხოლოდ მასწავლებლის კეთილ ნებაზე მოსწავლეს კარგად ასწავლოს ენა ამა თუ იმ ბრუნვასა და ფორმაში.

სადღა გვაქვს ჩვენ დარჩენილი ქართულ ენა, როგორც საყოველთაოდ სალაპარაკო ენა? ძირითადად, მხოლოდ და მხოლოდ სოფლის მოსახლეობაში, ამავე დროს, მოგეხსენებათ, ჩვენი სოფლები ნაწილობრივ უკვე დაცლილია. ქალაქურ მეტყველებაში კი, მეცნიერებასა და ტელევიზიაში უცხო ლექსიკა უკვე ძალიან ფართოდ არის შემოსული. ამიტომ ენის სიწმინდის დასაცავად მარტოოდენ ენათმეცნიერთა მცდელობა არ არის საკმარისი.

იმისათვის, რომ სალიტერატურო ენამ თავისი ფუნქციები შეინარჩუნოს, მხატვრული ლიტერატურა უნდა იყოს ისეთი მდიდარი, რომ მისადმი ინტერესი გაიზარდოს და ჰყავდეს ბევრი მკითხველი, რადგან ადამიანების უმეტესობა სალიტერატურო ენას სწავლობს არა ლექსიკონით ან საენათმეცნიერო ლიტერატურით, არამედ სწავლობს მაშინ, როცა მხატვრულ ლიტერატურას ინტენსიურად ეცნობა. ვთქვათ, მე-19 საუკუნეში ფრანგმა საიდან ისწავლა სალიტერატურო ენა? ისწავლა იქიდან, რომ დიდ ფრანგ მწერალთა შემოქმედებას კითხულობდა.

ძალიან კარგი და საინტერესო მწერლობა გვაქვს. ერთი წუთითაც არ მინდა ვთქვა, რომ ის, რაც თავის დროზე დაწერეს ილია ჭავჭავაძემ ან აკაკი წერეთელმა, ან აღარ გვჭირდება, ან მოძველებულია, მაგრამ ის, რომ დღეისთვის მათი შემოქმედება საკმარისი აღარ არის, ეს ხომ ცხადია? დღეს სხვა ცხოვრებაა, სხვა პრობლემები გაჩნდა და თუ არ გვექნა დღევანდელობის შესაბამისი მდიდარი ლიტერატურა, სალიტერატურო ენა აუცილებლად გაღარიბდება.

ჩვენში ხანდახან ერთმანეთს უპირისპირებენ ლიტერატორებსა და გრამატიკოსებს, რაც აბსურდია. ეს ხალხი ერთ საერთო საქმეს აკეთებს. თუ არ იქნა სამწერლობო ენა, გრამატიკოსს საკვლევი არაფერი ექნება, გარდა დიალექტებისა და თუ მხოლოდ ენათმეცნიერებით დავკმაყოფილდით, ხალხი იმ ენას, როგორც ცოცხალ ენას, ვეღარ გამოიყენებს.

მსოფლიოში ძალიან ბევრი ენაა, ზუსტად არ არის დათვლილი, სავარაუდოდ 3 000 ენაზე მეტია. მათგან ძალიან ბევრი ან იკარგება, ან უკვე დაკარგულია, ან დაკარგვის საფრთხის წინაშე დგას. ცნობილი ენათმეცნიერი რობინსი, რომელიც ამ საკითხზე მუშაობდა და რომელსაც ამის შესახებ სპეციალურად რამდენიმე გამოკვლევა აქვს დაწერილი, ერთ-ერთ წიგნს უწოდებს "საფრთხეში მყოფი ენები". ენის საფრთხეში ყოფნა სწორედ იმას გულისხმობს, რაზეც უკვე ვისაუბრე - ანუ იმას კი არა, რომ არასწორად სწავლობენ ბრუნვებს, არამედ იმას, რომ ენა თავის სოციალურ ფუნქციებს კარგავს. თუ ჩვენ მეცნიერებასა და სხვა დარგებში მთლიანად გადავედით სხვა ენებზე, სულ ერთია იქნება ეს ინგლისური, რუსული თუ იაპონური, მაშინ ჩვენ ვკარგავთ ენას, როგორც ჩვენი ეროვნული თვითშეგნების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ელემენტს. აი, ამაზე უნდა იყოს ლაპარაკი. დღევანდელმა თაობამ ქართული ენა კარგად აღარ იცის. ქართულ გაზეთებში ვკითხულობ წინადადებებს, რომელშიც უცხო სიტყვებია ნახმარი მაშინ, როდესაც შესატყვისი ქართული სიტყვა არსებობს. ეს არ არის მარტოოდენ გრამატიკული შეცდომა. ეს ის არის, რომ დღევანდელ ცნობიერებასა და ყოფიერებაში ქართული სათანადო ადგილს ვეღარ იკავებს - ეს ენის სიწმინდის საკითხი უკვე აღარ არის, ეს ენის არსებობის საკითხია.

მოგეხსენებათ, მე-5 საუკუნიდან ქართული ენა ქართველების ეროვნული თვითშეგნების ჩამოყალიბების ერთ-ერთი ძირითადი იარაღი იყო. ამიტომ უნდა ვუფრთხილდეთ, რომ ქართული ენა არ გადაიქცეს (არსებობს ენათმეცნიერებაში ასეთი ტერმინი) მხოლოდ საშინაო ენად, რომელიც იხმარება მხოლოდ ყოველდღიურ ყოფაში. აი, ჩვენი პირველი საშიშროება ეს არის.

ჩვენი ახალგაზრდა მწერლები, რომელთაც ძალიან მოსწონთ თავი იმით, რომ თუ სადმე საგინებელი სიტყვაა, თავიანთ ნაწარმოებებში ყველაფერი შეაქვთ, ამით დიდ შეცდომას უშვებენ. ეს მხოლოდ მორალის საკითხი როდია, ამით ისინი ენას აღარიბებენ. მწერალმა უნდა შემოიტანოს ახალი პრობლემები, ახალი თემატიკა, ახალი სტილი, თორემ გინება ქართულ ენას არაფერს მატებს. როგორც ხედავთ, ეს თავისთავად არის დიდი პრობლემა და ამაზე უნდა ზრუნავდნენ მწერლები, მეცნიერები... ამაზე უნდა ფიქრობდეს სახელმწიფო და არა მხოლოდ ფილოლოგები...

როდესაც 50-იან წლებში ისრაელის სახელმწიფო ჩამოყალიბდა, იქაც იყო ამ მხრივ ძალიან დიდი პრობლემა. მოდიოდნენ ებრაელები სხვადასხვა ქვეყნებიდან: ამერიკიდან, ესპანეთიდან, რუსეთიდან... სახელმწიფოს საერთო ენა სჭირდებოდა. შეიქმნა პრობლემა, რომელი ენა აერჩიათ, ჭკვიანური გადაწყვიტილება მიიღეს, საფუძვლად ძველი ებრაული აიღეს. მათ გაითვალისწინეს, რომ ძველი ებრაული ვერ იტევს იმას, რაც დღევანდელ ენას სჭირდება, ამიტომ ბევრი იშრომეს, ენის სპეციალური აკადემია ჩამოაყალიბეს, შექმნეს ახალი ლექსიკა, ტერმინოლოგია... დაიწყეს მსგავსი ძირების მოძებნა – იყო თუ არა ებრაულში ან სემიტურ ენებში, თუ არ იყო, გარკვეული მსჯელობის შედეგად გადაწყვიტეს, რომ ამ შემთხვევისთვის ინგლისური ტერმინი აეღოთ. ებრაელებმა ეს შეკრებილი ,,სიტყვის კონა” პატარ-პატარა წიგნაკებად დაბეჭდეს და ყოველ საგაზეთო ჯიხურში დადეს. ვინც არ იცოდა ესა თუ ის სიტყვა, შეეძლო მისი მნიშვნელობა ამ პატარა წიგნაკებში ამოეკითხა. ახლახან ვიყავი ისრაელში და გაოცებული დავბრუნდი. ამჟამად ივრითზე, როგორც ახლა ეძახიან ამ განახლებულ ებრაულ ენას, იბეჭდება ყველაფერი - გაზეთი, სამეცნიერო ლიტერატურა, ამ ენას ბავშვები სკოლაში სწავლობენ... შეიძლება უფროსი თაობის წარმომადგენლებს გაუჭირდათ მისი აღქმა, მაგრამ ვინც მეორე და მესამე თაობაა, მათთვის ეს ჩვეულებრივი, ბუნებრივი, მშობლიური ენაა. აი, როგორ იზრუნეს ებრაელებმა - ჰქონოდათ საერთო ენა. ენობრივი თვალსაზრისით - ეს არის საოცარი ექსპერიმენტი.

ამ ენაზე ჩვენი "ვეფხისტყაოსანი" რომ თარგმნა ქუთაისელმა გაპონოვმა, მას თარგმანისთვის ეროვნული პრემია მიანიჭეს. და იცით რატომ? ხედავდნენ, რომ ეს არის დიდი მხატვრული ნაწარმოები და რომ მათი ენა საშუალებას იძლევა - ამ დიდი მხატვრული ნაწარმოების თავის ენაზე გადმოღებისა. გაპონოვის მიერ შექმნილი მრავალი ნაწარმოები ფორმა დღეს ებრაულ ლექსიკონებშია შესული. ასევე უნდა ვიზრუნოთ ჩვენც. კომუნისტების დროს გვქონდა სპეციალური კომისია, მაგრამ მისი საქმიანობა, ძირითადად, შემოიფარგლებოდა მართლწერის საკითხებით. რეალურად კი ჩვენ დღეს გვჭირდება ქართული ენისათვის ძალზე მოფიქრებული, გააზრებული, ძალიან ფრთხილი, აწონილ-დაწონილი სახელმწიფო პოლიტიკის გატარება.

გთხოვთ გაიხსენოთ 1978 წლის 14 აპრილს ქართული ენის დასაცავად ამხედრებული უნივერსიტეტი, თქვენი მონაწილეობა ამ პროცესში...

მაშინ ყველანი ერთად ვიდექით, მაგრამ მართალი გითხრათ, არანაკლებ მაშფოთებს ის, რაც დღეს ხდება ქართული ენის დაბინძურების თვალსაზრისით. უფრო ადვილია ერთხელ წახვიდე საბრძოლველად, ვიდრე იშრომო ყოველდღიურად, რათა გადაარჩინო შენი ენა. სწორედ ეს შრომა გვჭირდება დღეს...

გლობალიზაციის ეპოქაში ყველანი, განსაკუთრებით პატარა ერები ეძებენ თავიანთ მონათესავე ეთნიკურ ჯგუფებს. არსებობს თუ არა ქართველებისთვის ენის მიხედვით მონათესავე ეთნიკური ჯგუფები ევროპაში ან ჩვენს მეზობლად? როგორც ცნობილია, ქართველურ და ჩრდილო-კავკასიურ ენათა ნათესაობის თაობაზე მეცნიერულ წრეებში დისკუსია დღესაც მიმდინარეობს.

ესეც ძალიან რთული საკითხია. თუ საუბარია ენათა გენეტიკურ ნათესაობაზე, ე.ი. მათ საერთო წარმომავლობაზე, ვფიქრობ, რომ გენეტიკური ნათესაობა არ არსებობს, რაც არ გამორიცხავს იმას, რომ მჭიდრო კონტაქტები მართლაც გვქონდა ჩრდილო-კავკასიურ ენებთან... ეს ბუნებრივი მეზობლობაა, ბევრი რამ გადმოღებულია იქიდან ან პირიქით, წაღებული ჩვენგან - ეს, რა თქმა უნდა, რეალობაა. ერთადერთი ნამდვილი და უტყუარია ის, რომ ერთმანეთის უშუალო მონათესავეები არიან ქართველური ენები.

აკაკი შანიძე, როგორც დიდი მეცნიერი და ერთ-ერთი ფუძემდებელი ქართული უნივერსიტეტისა და სამეცნიერო სკოლისა - ამის შესახებ, ფაქტობრივად, ბევრი რამ არის ცნობილი... მაგრამ ნაკლებად ცნობილია მისი ის თვისება, რომლის შესახებაც, ალბათ, სასურველი იქნება თქვენ მოგვითხროთ... თითქოსდა მშვიდი, უწყინარი ადამიანი, გარეგნულად რომ ტოვებდა ასეთ შთაბეჭდილებას, საჭიროების შემთხვევაში იყო შეუპოვარი და ხშირად იგი მიდიოდა დიდ რისკზეც მაღალი ადამიანური ფასეულობების დასაცავად... რას გაიხსენებთ აკაკი შანიძის დამოკიდებულების შესახებ ივანე ჯავახიშვილთან ან ექვთიმე თაყაიშვილთან? ამის შესახებ დღევანდელმა თაობამ ცოტა რამ თუ იცის...

დღევანდელმა თაობამ შეიძლება მათ შესახებ რაღაც იცის, მაგრამ ბევრიც უნდა გაახსენო! ბატონი ივანეც ხშირად მინახავს, კორნელი კეკელიძეს კარგად ვიცნობდი, გიორგი ახვლედიანი სულ აქ, ამ სახლში იყო, კისერზე ვყავდი ჩამოკიდებული, რადგან ბავშვების მოყვარული კაცი გახლდათ, ყველას ვერ ჩამოვთვლი... ამ ხალხისთვის მაღალი ადამიანური ფასეულობების დასაცავად რისკზე წასვლა ბუნებრივ საქციელად ითვლებოდა და რაც მთავარია, არც ერთი მათგანი არ ფიქრობდა, რომ საგმირო საქმეს ჩადიოდა. აი, როგორც ჩვენ, დღევანდელი ადამიანები ვიცავთ ელემენტარული ქცევის ნორმებს, იმათაც მიაჩნდათ, რომ სხვანაირად მოქმედება არ შეიძლებოდა.

აკაკი შანიძე 1908 წელს ჩავიდა პეტერბურგში და მას შემდეგ ივანე ჯავახიშვილთან ერთად იყო. მათი ურთიერთობის ამსახველი წერილები ბევრი არ არის, რადგან სულ ერთად იყვნენ. როგორც კი ერთმანეთს დაშორდებოდნენ, მამაჩემი მაშინვე მისწერდა ხოლმე – სად იყო? რას აკეთებდა? რას სწავლობდა? ერთ-ერთ წერილში წერს: სვანური ენის შესწავლა გამიჭირდა, ძნელი ენა არისო... ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მეცნიერულ საკითხებში ყველაფერში ისინი ერთმანეთს ეთანხმებოდნენ... მათ შორის ხშირი იყო განსჯა, კამათი, მაგრამ კამათობდნენ კორექტული ტონით.

ყოველდღიურ ყოფაში ივანე ჯავახიშვილი უაღრესად სადა, უბრალო და ყველას მიმართ ერთნაირად თავაზიანი იყო. Uდამლაგებელიც რომ შესულიყო ბატონი ივანეს კაბინეტში, იგი აუცილებლად ფეხზე წამოდგებოდა. სწორედ ასეთი უბრალოება ასხვავებდა მას სხვებისგან. ქუჩაში ყველა ესალმებოდა და ქუდს იხდიდა.

ახალგაზრდობამ უნდა იცოდეს, რომ როცა 30-იან წლებში ივანე ჯავახიშვილის დევნა დაიწყო, ხოლო ექვთიმე თაყაიშვილი ფაქტიურად პატიმრობაში აღმოჩნდა, ბევრმა ზურგი აქცია ბატონ ივანეს, აკაკი შანიძემ კი საჯაროდ განაცხადა - მე ივანე ჯავახიშვილის ლანძღვით კარიერის გაკეთებას არ ვაპირებო.

როდესაც პარიზიდან დაბრუნებული ექვთიმე თაყაიშვილი ფაქტიურად შინაპატიმრობაში იყო, აკაკი სულ დადიოდა მასთან. მაშინ უფროსი კლასის მოსწავლე ვიყავი და თან დავყავდი. მე დავესწარი ივანე ჯავახიშვილის უკანასკნელ ლექციასაც. მაშინ 14 წლის ვიყავი და ჩემი თვალით ვნახე, როგორ წაიქცა ბატონი ივანე და მაგიდას როგორ დაემხო.

ეს დღესაც მახსოვს, ან კი როგორ შეიძლება ამის დავიწყება... სასწრაფოდ ექიმი მოიყვანეს, მაგრამ ის უკვე აღარ იყო, მაშინვე გათავდა... ეს იყო ხელოვნების მუშაკთა სახლში... როცა ჩვენ გამოვედით იქიდან, უკვე მთელი ქუჩა, მაშინდელ ლენინის მოედნამდე, ხალხით იყო სავსე. ივანე ჯავახიშვილი გარდაიცვალაო - ერთმანეთს ეუბნებოდნენ და ეს აღიქვეს, როგორც დიდი ეროვნული უბედურება.

მის დასაფლავებაზეც ვარაზის ხევის ორივე მხარე ხალხით გაივსო, ხმის ამოღებას თითქოსდა ვერავინ ბედავდა. არც იყო არაფერი სათქმელი, რა უნდა გეთქვა... მაგრამ უკვე ის, რომ ამდენი ხალხი მოვიდა და უჩუმრად იდგა, ჩემი აზრით, ეს იყო იმდროინდელი პოლიტიკური დემონსტრაცია. ვფიქრობ, ამას სხვა სახელი არ შეიძლება ვუწოდოთ. ხალხმა აჩვენა, რომ გლოვობს კაცს, რომელიც საქართველოსთვის იყო ილია ჭავჭავაძის შემდეგ იმდენის გამკეთებელი, რამდენიც სხვას არავის გაუკეთებია.

სწორედ მაშინ თქვა აკაკი შანიძემ ისტორიული სიტყვა, რომელიც დაიწყო - დიდო ივანე!

მამაჩემმა თავის გამოსვლაში მიმართა ისე, როგორც ყოველთვის მიმართავდა

ბატონო, ივანე! ეს გაზეთებში დაბეჭდეს - დიდო ივანეო...

თუ გაიხსენებთ როგორ ახასიათებდა ბატონი აკაკი შანიძე უნივერსიტეტის დამაარსებლებს, როგორც მათთან ერთად შემოქმედებითი გზის გამკვალავი და მათი მეგობარი? რაზე პაექრობდნენ? როგორი ურთიერთობები ჰქონდათ?

ადრეც გითხარით, რომ ბევრი ლაპარაკი მამაჩემმა არ იცოდა. სანამ ბავშვები ვიყავით, წაგვეთამაშებოდა ხოლმე ცოტას, რაც შეეხება ამბების მოყოლას, განსაკუთრებით რაიმეზე ლაპარაკი არ იცოდა. თუ ვინმე მოვიდოდა და საგანგებოდ სთხოვდა, მხოლოდ მაშინ ყვებოდა. ბოლო ხანებში კორესპონდენტები დადიოდნენ ხშირად და ეკითხებოდნენ, თავისუფალ დროს რას აკეთებთო... ყოველთვის იყო პასუხი, რომ თავისუფალი დრო მისთვის არ არსებობდა.

1960 წელს, როდესაც გიორგი წერეთელთან და ირაკლი აბაშიძესთან ერთად, იერუსალიმში რუსთაველის პორტრეტის მისაკვლევად გაემგზავრა, უკვე 70 წელს იყო გადაცილებული. მაშინ ირაკლი აბაშიძე იხსენებდა: ჩვენ გვეშინოდა, ვაითუ ვერ იაროს, ხანშიშესულია... აკაკი კი ჩვენზე წინ გარბოდაო.

ასი წლის იუბილეზე წარმოთქმულ სიტყვაში თქვა: ხუთიოდე წელი კიდევ მინდა, რომ დაწყებული საქმეები დავამთავროო. მაგრამ მას რამდენ ხანსაც არ უნდა ეცოცხლა, ყოველთვის ექნებოდა რაღაც გასაკეთებელი.

როცა უნივერსიტეტი დაარსდა, მაშინ არ ვიყავი დაბადებული, მაგრამ შემიძლია ვთქვა, რომ ბავშვობისას ყველა მათგანი, ვინც ამ საქმეს ხელმძღვანელობდა, აი, ამ ოთახში ძალიან ხშირად მინახავს, ისინი როგორც ბავშვს მეფერებოდნენ და მელაპარაკებოდნენ.

ახლა რომ სუფრების გაშლა და მოლხენა იციან, მაშინ არც იყო ამის საშუალება და რომც ყოფილიყო, დამერწმუნეთ, არც ერთი მათგანი რამდენიმე საათს სუფრასთან არ დახარჯავდა. მეგობრობდნენ, საუბრობდნენ... მამაჩემს საათობით სუფრასთან დროსტარება უწესობად მიაჩნდა.

თქვენ ბატონი აკაკი ხომ არ დაგეხმარათ თქვენი პროფესიის არჩევაში?

არა, აკაკიმ არ იცოდა ასეთ საქმეებში ჩარევა. იგი თვლიდა, რომ 13-14 წლის ასაკში ადამიანმა თვითონ უნდა განსაზღვროს _ რა უნდა და როგორ უნდა, ისევე, როგორც თვითონ მოიქცა მას შემდეგ, რაც 13 წლისა ქუთაისის გიმნაზიაში გადმოიყვანეს. მე ერთი პირობა ვფიქრობდი ბიოლოგობაზე, მაგრამ შემდეგ გავხდი ის, რაც დღეს ვარ.

ვინ იყვნენ თქვენი მასწავლებლები?

უშუალოდ ჩემი მასწავლებლები იყვნენ ისინი, ვინც მაშინ ფილოლოგიის ფაკულტეტზე ასწავლიდა. ჯერ ფილოლოგიურზე ვსწავლობდი, შემდეგ, როცა აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი გაიხსნა, იქ გადავედი. ჩემი მასწავლებლები იყვნენ გიორგი წერეთელი, გიორგი მელიქიშვილი... ქართულს ვარლამ თოფურია გვასწავლიდა, ერთი პერიოდი სტეფანე ჩხენკელი.

ლენინგრადში (ასე ერქვა მაშინ პეტერბურგს) 2 წლით წავედი, რაც ჩემთვის ძალიან სასარგებლო გამოდგა. აღმოსავლურ ინსტიტუტში ძველი რუსული ინტელიგენციის წარმომადგენლები ჯერ კიდევ იყვნენ დარჩენილნი. ეს იყო ის ხალხი, რომელიც იცნობდა სხვა ერის კულტურას, მეცნიერებას... ჩემი მასწავლებელი იყო არაბისტი კრაჩკოვსკი, შესანიშნავი პიროვნება, ძალიან კარგი მოსაუბრე, რომელიც თავის დროზე მამაჩემსაც ასწავლიდა არაბულს, იგი ხუმრობით "პრავნუჩკას" მეძახდა.

თქვენი მეცნიერული მოღვაწეობის შესახებ გვესაუბრეთ...

დიდი არაფერი გამიკეთებია. განსაკუთრებით ძველი ტექსტები მაინტერესებდა... რამდენადაც განათლებით აღმოსავლეთმცოდნე ვიყავი და არაბული და ებრაული ვისწავლე, დავინტერესდი ბიბლიის საკითხებით. ბოლო ხანებში ამაზე ვმუშაობ. მე ფილოლოგი ვარ და ბიბლიის ქართული თარგმანებითა და ტექსტოლოგიით ვარ დაინტერესებული. ახლახან ვიყავი უკვე მესამედ სინას მთაზე, იქ ახლად აღმოჩენილი ხელნაწერები აღვწერე. წელსაც ბიბლიური წიგნებიდან ზოგი ხელნაწერი გადამაღებინეს. მინდა, თუ დამცალდა, იმათ გამოცემაზე ვიმუშაო.

რა მიღწევები აქვს სასწავლო-კვლევით ლაბორატორია ,,ორიონს”, რომელსაც თქვენ ხელმძღვანელობთ? რა გაკეთდა ბოლო წლების განმავლობაში?

"ორიონი" 1982 წელს დაარსდა. მაშინ აკაკი შანიძემ ჩამოაყალიბა "ორიონი", როგორც ახლად ჩამოტანილ ათონურ ხელნაწერთა შემსწავლელი ლაბორატორია. გაუხარდა, რომ მიეცა ახალი თანამშრომლების აყვანის შესაძლებლობა. ჩვენ რამდენიმე ძველი ტექსტი გამოვეცით ძველი ათონური ხელნაწერების მიხედვით, მამაჩემს კიდევ ბევრის გაკეთება უნდოდა, მაგრამ არ დასცალდა. ჩვენ კი შეძლებისდაგვარად განვაგრძობდით მუშაობას.

უნდა მოგახსენოთ, რომ ის სიტუაცია, რა სიტუაციაშიც დღეს უნივერსიტეტის სამეცნიერო დაწესებულებებია, ძალიან შემაშფოთებელია. ახალი ნორმებისა და წესების მიხედვით, ჩვენ გვქონდა ,,ორიონში” სამეცნიერო გრანტი. მოხდა ისე, რომ შემდეგი წლისთვის გრანტი არ მოგვცეს. ასე რომ, ახლა, სრულიად გაურკვეველ მდგომარეობაში ვართ. მაწუხებს ჩემი ლაბორატორიისა და თანამშრომლების ბედი. წყვეტა მეცნიერებაში არ უნდა მოხდეს! მართალია, დღევანდელ რეფორმამდე ბევრი ადამიანი იწოდებოდა მეცნიერად და რეალურად არაფერს აკეთებდა, მაგრამ იყვნენ მეცნიერები, რომლებიც პატარა, მაგრამ სასარგებლო საქმეს აკეთებდნენ. თუ მეცნიერების ეს საშუალო ფენა არ შევინარჩუნეთ, მეცნიერება წინ ვერ წავა! არ შეიძლება მეცნიერებას მხოლოდ აინშტაინები ჰყავდეს! მათ არ უნდა დახარჯონ დრო იმის კეთებაზე, რაც ლაბორატორიაში სხვამაც შეიძლება გააკეთოს, ვთქათ, სინჯარის გარეცხვა. ჩვენ ვკარგავთ უდიდეს პოტენციალს! ქართველები ნიჭიერები არიან, სადაც წავიდნენ, თავი გამოიჩინეს. საქართველო იცლება მეცნიერებისგან! ჩვენი მეცნიერი, თურმე, ამერიკაში დიდ სამეცნიერო ინსტიტუტს ხელმძღვანელობს. ეს, ერთი მხრივ, საამაყოა, მეორე მხრივ, გულის მოსაკლავი ამბავი! რატომ უნდა ჰქონდეს ჩვენს მეცნიერს საქართველოდან გასაქცევად საქმე?!

არსებობს თუ არა "ორიონი"? - მე არ ვიცი. ვინაიდან გრანტი ვერ მიიღო, მუდმივი მეცნიერ-თანამშრომელი, თურმე, უნივერსიტეტს არ შეიძლება, ჰყავდეს! ამიტომ ჩვენ ვარსებობთ კიდეც და არც ვარსებობთ.

გთხოვთ გაიხსენოთ თქვენი ახალგაზრდობა - ვისთან მეგობრობდით, როგორ ატარებდით თავისუფალ დროს?

მიყვარს კლასიკური მუსიკა, ამხანაგებთან ყოფნა, მაგრამ დღეს თითქმის აღარავინ დამრჩა... მიყვარს გახუმრება, სიცილი, სახუმარო ლექსების წერა, ბევრი კაფია დამიწერია, ბევრი კაფიაც მიმიღია...

ჩვენი გართობა იყო, ძირითადად, წიგნის კითხვა. ძალიან ბევრს ვკითხულობდით და სულ ტყუილად ჰგონია განათლების ზოგიერთ წარმომადგენელს, რომ ჩვენევროპეიზმს უარვყოფთ და ევროპულ ლიტერატურას არ ვიცნობდით. მოვიდნენ და შეგვეჯიბრონ ამ ბებრებს და ვნახოთ, ვინ რა იცის უკეთესად.

დღეს, ზოგიერთ ახალგაზრდას რომ ვუყურებ, ღვინოსა თუ არაყში რომ იხრჩობა, ვფიქრობ, ჩემი ახალგაზრდობა სჯობდა. ნამდვილად უფრო ,,ცოცხლად” მაქვს გატარებული. ვესწრებოდით კონცერტებს, დავდიოდით თეატრში და შემდეგ საათობით განვიხილავდით სპექტაკლებს. ერთმანეთს ვეხუნრებოდით, კაფია-ლექსებს ვუწერდით...

თქვენ მკაცრ პედაგოგად აღგიქვამდნენ სტუდენტები - ეს ყოველთვის გახმაურებული იყო...

არა, ბატონო, სტუდენტისთვის ნიშანი არასოდეს დამიკლია.

ნიშნებს მკაცრად წერდით?

რატომ უნდა დაუწერო ვიღაცას მაღალი ნიშანი მხოლოდ იმიტომ, რომ შენი ნათესავია? ის არაპროფესიონალიზმი, რომელიც დღეს ჩვენში გავრცელებულია, ნაწილობრივ იმის ბრალია, რომ ასეთი დამოკიდებულება არსებობდა. მხოლოდ რამე თქვას და დაუწერო სამი – ასეთი მიდგომა არ მესმის! ასეთი ნასწავლი ინჟინერის აშენებული სახლი დაინგრევა, ვთქვათ ექიმმა შეიძლება ავადმყოფი მოკლას _ ამაზე აღარ ფიქრობენ? რას ნიშნავს სიმკაცრე? სიმკაცრე ის კი არ არის, რომ სტუდენტი შეაშინო, სიმკაცრე ის არის, რომ ასწავლო ისე, რომ კარგი სპეციალისტი გამოვიდეს. იმედი მაქვს, რომ მივაღწევთ იმ დონეს, როდესაც ყველა ლექტორი თავისი მოწოდების სიმაღლეზე იქნება _ ეს ხომ ჩვენს ინტერესებშია, რაც შეიძლება უკეთესად მომზადებული ახალგაზრდობა გვყავდეს.

რას ეტყვით მომავალ თაობას?

ცოდნა ჩვენთვის კაპიტალია... სწავლის მაღალი დონე ყველა თვალსაზრისით აუცილებელია, როგორც პრაგმატულად, რათა კარგი სპეციალისტები გვყავდეს, ისე იმისთვისაც, რომ სხვანაირი დამოკიდებულება გვქონდეს საქმისადმი, ქვეყნისადმი, საკუთარი პიროვნული ღირსებისადმი, რათა ყველამ იცოდეს - რისი კადრება შეიძლება და რისი - არა.

მინდა ისეთი თაობა გაიზარდოს, რომლისთვისაც ივანე ჯავახიშვილი, კორნელი კეკელიძე და სხვა დიდი მოღვაწეები, რომლებიც მე-19 საუკუნეში გვყავდა, მაგალითი იყოს და გრძნობდნენ ამას, ცდილობდნენ მათი შთამომავლების სახელის ტარებას...

ფორუმზე განხილვა >>>